Behalve gedichten schreef Guido Gezelle ook graag brieven, véél brieven. En achter deze brieven gaat een emotionele wereld schuil die nu voor het eerst publiek gemaakt wordt dankzij de Emotiebarometer. Luna De Bruyne (departement Taalkunde) zette mee haar schouders onder dit project.
Een doorzoekbaar archief, maar dan leuk
Het verhaal van dit onderzoek begint in Brugge, de geboortestad van Guido Gezelle. De openbare bibliotheek (beter bekend als de Biekorf) was al even bezig met het digitaliseren van hun uitgebreide collectie brieven (ongeveer 7000 stuks!) uit het archief van Gezelle. De resultaten werden online gedeeld in de GezelleBrOn, zowel de brieven die hij zelf schreef als de brieven die hij ontving en (vaak verknipt) bewaarde.
Luna De Bruyne wordt voor het eerst bij de collectie betrokken tijdens het project Vrouwen van Papier. De bedoeling van het project was om de talrijke brieven met Gezelles vrouwelijke correspondenten uit te lichten.
Luna: “De medewerkers van het Guido Gezellearchief wilden een leuke manier bedenken om de collectie toegankelijk te maken voor een breed publiek. Ze contacteerden onderzoeksgroep LT³ van de Universiteit Gent, waar ik toen aan verbonden was, met de vraag of het mogelijk zou zijn om de brieven aan de hand van emoties te ordenen. Dat idee sprak me meteen aan, want in mijn doctoraat had ik ook al rond emotiedetectie gewerkt. Alleen ging ik toen aan de slag met sociale mediadata, en dat is natuurlijk iets helemaal anders dan een corpus van gedigitaliseerde negentiende-eeuwse brieven, vaak met archaïsche spelling en dialectinvloeden. Dat werd een van de uitdagingen binnen dit project.”
Gen AI helpt een handje
En zo werd de Emotiebarometer geboren. Aangezien het een pioniersproject was, kwam daar veel experiment bij kijken.
Luna: “We begonnen eraan in 2022, nog vóór de opkomst van generatieve AI. Onze eerste experimenten werden uitgevoerd door een combinatie van oudere methodes en methodes die op dat moment state-of-the-art waren. Maar we waren niet helemaal tevreden met de resultaten. Toen GenAI opkwam, nam het onderzoek wel een vlucht. We hebben de verwerking van de brieven uiteindelijk in twee fases uitgevoerd: eerst maakten we een moderne vertaling van de brieven, zodat ze daarna makkelijker verwerkt konden worden. In een tweede stap lieten we die vertalingen analyseren op emoties met verschillende methodes. We merkten dat GenAI veel betere resultaten opleverde. Terwijl oudere modellen vaak dezelfde emoties detecteerden, vooral affectie en boosheid, gaf GenAI veel genuanceerdere resultaten.”
Een van de meest opvallende uitkomsten van de analyse was dat er meer emoties zitten in de brieven van vrouwelijke correspondentie en dan voornamelijk eerder negatieve emoties, zoals angst en verdriet. Maar ook Guido Gezelle zelf gaat emotioneler schrijven als hij met vrouwen correspondeert.
Luna: “Dat hoeft ook niet te verbazen. Die vrouwen schrijven hem vaak aan in zijn rol als priester. Dan worden het al snel meer persoonlijke brieven dan bijvoorbeeld in de correspondentie met de Brugse drukkers. Je ziet hem dat trouwens ook doen bij goede mannelijke vrienden: ook in die correspondentie is hij veel emotioneler dan in andere briefwisselingen. Voorlopig kunnen we ook concluderen dat negatieve emoties meer variatie vertonen tussen auteurs of deelcorpora dan positieve emoties. Dat vermoeden hadden we al en wordt nu door het onderzoek bevestigd.”
De ene emotie is de andere niet
Op welke emoties er precies werd gescand veranderde in de loop van het project. De meeste emotiedetectiesystemen binnen taaltechnologie kijken naar de zes basisemoties die psycholoog Paul Ekman benoemd heeft: blijdschap, woede, angst, verdriet, verrassing en afkeer. Maar dat bleek niet voldoende voor dit project.
Luna: “Ten eerste zitten hier emoties tussen die je eigenlijk zelden aantreft in brieven, zoals afkeer. Ten tweede zit er maar één positieve emotie in de set van Ekman, en dat is blijdschap. En ten derde zijn er ook emoties die ambigu zijn en heel erg contextafhankelijk, bijvoorbeeld verrassing. Je kan positief of negatief verrast zijn door iets. Dus zijn we met onze eigen taxonomie begonnen, gebaseerd op manuele labeling met dank aan veel vrijwilligers. En zo konden we onze barometer veel meer verfijnen.”
Een mooie wisselwerking
Hoewel de Emotiebarometer in eerste instantie bedoeld was om de collectie toegankelijker te maken, komt er nu ook een duidelijke onderzoekswaarde bovendrijven. Het is namelijk ook een erg mooie tool voor distant reading binnen literair-historisch onderzoek: het kan terugkerende patronen blootleggen, of net de afwijkingen ervan. En zo is de cirkel rond en de Gezellebron nog lang niet opgedroogd!
Meer weten?
Ga zelf aan de slag met de brieven van Gezelle in de Emotiebarometer.