De digitale editie van Willem Elsschots Achter de Schermen krijgt een nieuw leven als duurzame, vrij toegankelijke website. Waar de oorspronkelijke CD-ROM uit 2007 door technologische veroudering onbruikbaar dreigde te worden, zorgt deze heruitgave voor een toekomstbestendige oplossing. Het project illustreert hoe digitale edities kunnen worden bewaard én vernieuwd zonder hun oorspronkelijke inhoud en opzet te verliezen. (tekst: Vincent Neyt)
Van CD-ROM naar website
In 2007 publiceerden Peter de Bruijn, Vincent Neyt en Dirk Van Hulle een ‘elektronische editie’ van Willem Elsschots Achter de Schermen en de Opdracht bij Tsjip, een samenwerking tussen het Centre for Manuscript Genetics (Universiteit Antwerpen) en het Huygens Instituut (KNAW). Beide teksten — sleutelteksten in Elsschots reflectie op zijn eigen schrijverschap — werden gepresenteerd in twaalf versies elk: manuscripten, typoscripten, drukproeven en gedrukte edities, voorzien van een uitgebreid variantenapparaat. De editie is gebaseerd op materiaal uit het Letterenhuis in Antwerpen en het Literatuurmuseum in Den Haag. Een uitgebreide inleiding plaatst Elsschots werkwijze, mede aan de hand van zijn correspondentie, in literair-historische context.
De CD-ROM-editie is inmiddel s al jaren de facto onbruikbaar: optische schijfeenheden zijn uit gebruik geraakt en de onderliggende software is verouderd. In het kader van het postdoctorale onderzoeksproject Lots of Copies Keep Stuff Safe (LOCKSS): Future-Proofing Digital Scholarly Editions (2025–2028, gefinancierd door het FWO — Fonds Wetenschappelijk Onderzoek), uitgevoerd door Vincent Neyt aan het Centre for Manuscript Genetics van de Universiteit Antwerpen, is de editie nu omgezet naar een volledig statische website. Het project pleit voor een heroriëntatie binnen de digitale teksteditie: weg van server-afhankelijke toepassingen, naar duurzame, financieel draagbare, vrij verspreidbare en zelfstandig functionerende publicaties — geïnspireerd op het LOCKSS-principe.
Transparant én duurzaam
De statische website is niet gegenereerd door de bestaande editie te kopiëren, maar rechtstreeks opgebouwd vanuit de originele TEI/XML-bronbestanden en XSLT-stylesheets, zodat het publicatieproces transparant en reproduceerbaar blijft. De volledige broncode, conversiedocumentatie en bouwtools zijn vrij beschikbaar op GitHub.
Om de duurzaamheid maximaal te waarborgen, wordt de editie op verschillende plaatsen gehost:
- https://achterdeschermen.uantwerpen.be
- https://achterdeschermen.huygens.knaw.nl
- https://centre-for-manuscript-genetics.github.io/achterdeschermen
- https://achterdeschermen.netlify.app
Inhoudelijk is er bewust niets aan de editie uit 2007 veranderd. Ook het grafisch ontwerp en de technische functionaliteit zijn vrijwel ongewijzigd gebleven. Het ontwerp mag anno 2026 wat gedateerd overkomen, de functionaliteit was twintig jaar geleden haar tijd kennelijk al ver vooruit. Althans volgens het oordeel van Elena Pierazzo, die in haar boek Digital Scholarly Editing (2014) schreef:
‘In the case of the edition of Willem Elsschot’s Achter de Schermen […], we are offered the XML source for each witness, as well as the scripts to generate multiple outputs for each of them, together with the capability of generating a combined critical and reading edition – actually, many critical editions, each of them based on a different copy-text, chosen interactively by the reader, some of which may even never be generated in practice. This model is ground-breaking for many reasons […].’