Auteur: Koen Peeters (Coördinator cel belangenbehartiging OKRA)
De Inkomensgarantie voor ouderen (IGO) ondersteunt ouderen (+65 jarigen) met een laag inkomen en weinig of geen extra vermogen, om hen een menswaardig bestaan te kunnen garanderen. De maximum IGO bedraagt momenteel (april 2026) 1.611,96 euro voor een alleenstaande en 1.074,64 euro voor een samenwonende. We stellen echter vast dat de IGO gepaard gaat met een grote onderopname (non-take-up). OKRA, een vereniging die zich inzet voor de rechten en belangen van senioren, wil hierop inspelen door ouderen beter te informeren over hun rechten. Vrijwilligers dragen zo bij aan een betere inkomensbescherming van kwetsbare groepen.
De onderopname van de IGO
Uit onderzoek blijkt dat naar schatting de helft van alle personen die potentieel recht kunnen hebben op de inkomensgarantie voor ouderen, deze vandaag niet opneemt (Bolland et al., 2023). Nochtans gaat het hier over een belangrijke ondersteuning voor een zeer kwetsbare groep ouderen.
Ook de afgeleide rechten van de IGO kunnen een belangrijke hefboom vormen om deze mensen te ondersteunen. Zo opent het recht op IGO automatisch het recht op het sociaal tarief voor gas- en elektriciteit en op het sociaal tarief voor water, maar ook op de verhoogde tegemoetkoming in de ziekteverzekering. Deze laatste is op haar beurt een voordeel waaraan heel wat afgeleide rechten gekoppeld zijn, zoals korting op het openbaar vervoer of kortingen op culturele activiteiten.
Oorzaken van de onderopname
Het recht op IGO kan enkel verkregen worden als men hiervoor zelf een aanvraag doet. Die aanvraag is ingewikkeld en gaat gepaard met uitgebreide bewijslast. Het is de Federale pensioendienst (FPD) die de administratie hiervoor voert en ook de uitbetaling op zich neemt. De IGO is nochtans geen pensioen, maar een bijstandsuitkering. Niet aanvragen betekent dus ook geen IGO-recht openen.
Er zijn meerdere redenen waarom potentiële rechthebbenden de IGO niet aanvragen. Een ervan is ongetwijfeld het feit dat men geen weet heeft van het bestaan van deze uitkering. De FPD informeert mogelijke rechthebbenden slechts eenmalig van dit recht. Bij de aanvang van het pensioen maakt de FPD een berekening van de pensioenrechten en stuurt de betrokkenen daarvan een schriftelijke kennisgeving. Als blijkt dat het pensioenrecht onder het grensbedrag voor de IGO valt én een eerste beperkte controle op andere inkomsten of vermogens niet uitwijst dat betrokkene geen recht zou hebben, dan vermeldt de FPD dat er mogelijk recht kan worden geopend op de IGO. Het zeer uitgebreide en ingewikkelde aanvraagformulier wordt dan bijgevoegd. Wellicht is dit voor een aantal rechthebbenden die administratief zwakker zijn of de taal onvoldoende machtig zijn een aanleiding om verder niets te ondernemen.
Een aantal rechthebbenden zullen afgeschrikt worden door de strenge voorwaarden die aan het recht op de IGO gekoppeld zijn. Ook de verblijfsvoorwaarden zijn wellicht voor een aantal van deze groep van die aard dat zij een aanvraag niet opportuun vinden. Per kalenderjaar mag men maximaal 29 dagen in het buitenland verblijven. Elk buitenlands verblijf van meer dan vijf dagen (of zes nachten) moet op voorhand worden meegedeeld aan de FPD. De vertrek- en terugkomdag tellen niet mee. De controles hierop gebeuren via aangetekende brieven. Ouderen die regelmatig voor lagere periodes naar het buitenland gaan, bijvoorbeeld omdat een van de kinderen er woont, zullen hierdoor ontmoedigd worden om dit recht te openen. Bij een langer verblijf in het buitenland verliest men (tijdelijk) het recht op de IGO. Bij terugkomst dient men deze opnieuw aan te vragen.
Er zijn ook tal van ouderen die op het ogenblik van de pensionering geen recht hebben op de IGO, maar door omstandigheden op latere leeftijd toch in aanmerking zouden kunnen komen. Doordat de gezinssituatie veranderde, of omdat het inkomen en/of vermogen gedaald is. Zij komen vaak geen informatie meer tegen over het bestaan van de IGO. Wellicht maken zij een grote groep uit van de 50% rechthebbenden die geen recht openen omdat ze dit niet aanvragen.
Uit onderzoek blijkt verder dat wie in aanraking komt met sociale diensten (bijvoorbeeld van ziekenhuizen, woonzorgcentra, woonmaatschappijen,…) het recht op de IGO wel vaker opent (Bolland et al., 2023). Het is een schokkende vaststelling dat er op het ogenblik van een opname in een woonzorgcentrum (meestal op hoge leeftijd en voor slechts een beperkte verblijfsperiode) een stijging is vast te stellen van het aantal gerechtigden op de IGO. Dat betekent dat deze ouderen vaak jaren verscholen zijn gebleven van dit recht. Pas wanneer de sociale dienst van het woonzorgcentrum dit opmerkt, wordt er een aanvraag gedaan.
OKRA informeert en verwijst door
OKRA is de grootste seniorenvereniging in Vlaanderen en Brussel met 1.000 trefpunten, 12.000 vrijwilligers en 120.000 leden. Door een sterk aanbod van culturele, sociale en sportieve activiteiten samen met een sterke belangenbehartiging, streeft OKRA naar rechtvaardigheid, verbondenheid en aandacht voor de senioren in de maatschappij.
Vanuit OKRA willen we graag een bijdrage leveren om de doelgroep meer en beter te informeren over het bestaan van de IGO en hen gericht door te verwijzen naar instanties die hen kunnen helpen met een aanvraag.
Hiertoe ontwikkelden we een infofiche voor onze plaatselijke belangenbehartigers. Dit zijn vrijwilligers in onze lokale trefpunten die zich ervoor engageren om leden bij te staan bij allerlei vragen of problemen. Daarnaast maakten we een bevattelijke brochure ter ondersteuning.
We zijn er ons van bewust dat de grootste groep rechthebbenden wellicht niet bij onze eigen leden te zoeken zijn. Daarom willen we dit open trekken. We nodigen onze vertegenwoordigers in de lokale ouderenraden uit om dit probleem daar aan te kaarten en in de gemeente een sensibiliseringsactie op touw te zetten. Via info in het gemeentelijk infoblad, gerichte informatieverspreiding naar lokale actoren in armoede- en welzijnsorganisaties, collega ouderenverenigingen, sociale diensten, …
We ontwikkelden ook een infosessie om in gemeentes te geven. Hiervoor doen we beroep op gemotiveerde vrijwilligers die we via een ‘train-de-trainer’ opleidden. We breidden de infosessie uit met basisinformatie over andere premies en tegemoetkomingen die voor de doelgroep belangrijk kunnen zijn, zoals het zorgbudget voor zwaar zorgbehoevenden en het zorgbudget voor ouderen met een zorgnood, de verhoogde tegemoetkoming, de maximumfactuur in de ziekteverzekering, …
Zo hoopt OKRA een steentje bij te dragen om deze kwetsbare groep ouderen toe te kunnen leiden naar waar zij recht op hebben. Liever vroeger dan te laat.
Referenties
Bolland, M., Goedemé, T., & Janssens, J. (2023). Omvang van de niet-opname van de inkomensgarantie voor ouderen, de verhoogde tegemoetkoming en de verwarmingstoelage bij personen van 65 jaar en ouder in België, Belgisch Tijdschrift Voor Sociale Zekerheid, 64(3), 343-370.