Afbeelding: Reclameposter van toverlantaarnfirma McAllister, New York ca 1880, via WorthPoint
Waarom voelt een bezoek aan Parijs pas compleet als we de Eiffeltoren hebben gezien? En waarom hebben we de nood om dat overbekende monument te fotograferen en daarna het bewijs naar familie en vrienden te sturen? Al in de negentiende eeuw waren reisverhalen populair en de toverlantaarn (verwant aan de cinematograaf en diaprojector) was daarbij een onmisbaar middel om ze massaal te delen. In haar doctoraat onderzocht Eleonora Paklons (ACDC / Visual Poetics) hoe reisbestemmingen werden voorgesteld in lezingen met dit bijzondere projectieapparaat. (Tekst: Eleonora Paklons)
De Eiffeltoren staat gelijk aan Parijs, net als de Big Ben aan Londen. Dit patroon waarbij dominante plekken symbool komen te staan voor het geheel, heeft zijn wortels in de negentiende eeuw. Toen begonnen illustraties, en later ook foto’s, massaal te circuleren. Vandaag zijn we de toverlantaarn vergeten, maar dit projectieapparaat had een sleutelrol in deze massaverspreiding van beelden. De toverlantaarn ontstond in de zeventiende-eeuwse Nederlanden, maar werd pas echt populair in heel West-Europa in de tweede helft van de negentiende eeuw. Ontelbare performers waagden hun kans om ‘viral’ te gaan door lezingen te geven bij de plaatjes die ze met de toverlantaarn projecteerden. Reisverhalen of ‘travelogues’ waren in het bijzonder in trek.
Het beeld ingezogen
Tijdens de toverlantaarnvoorstelling zat het publiek dicht opeen in een verduisterde kamer, klaar voor een avondje uit. Via een hele reeks projecties van (soms gekleurde) illustraties of foto’s begon de performer (m/v/x) aan het verhaal, dat al eens kracht kreeg bijgezet met muziek en geluidseffecten. Dankzij de woordkeuze werden de toeschouwers vanzelf deel van het reisavontuur. De beelden en de stem vormden samen een virtuele wereld die steeds echter werd, tot ze uiteindelijk zelfs meer geloofwaardigheid en daardoor betekenis kreeg dan de “echte wereld”.
Meneer R. Polfliet, bijvoorbeeld, nam zijn publiek letterlijk mee op uitstap naar Londen. Tijdens zijn lezing, “onthulde hij al de schoonheden van de waterreis Antwerpen-Dover, bracht zijn toehoorders aan de boorden van de Teems en voerde hen langs prachtige streken tot verschillende kilometers buiten Londen”. Een lantaarnlezing van een andere performer over Timgad in Algerije werd als volgt beoordeeld in de krant:
“In een reeks perfect geslaagde projecties nam de spreker zijn publiek mee op een rondreis door de ruïnes van deze prachtige Afrikaanse stad. Door een heldere en methodische presentatie wist hij alle belangrijke monumenten van het oude ‘Ihamugadi’, waarvan hij de ruïnes als kenner en wetenschapper had onderzocht, weer tot leven te wekken voor het publiek.”
Tegen de tijd dat het licht weer aanging, had het publiek echt het Heilige Land bezocht, het zonnige Sicilië doorkruist of was het zelfs afgedaald naar geestenwerelden. De immersieve voorstelling voegde zich bij de wereldbeelden en associaties in het hoofd van de toeschouwers. Het leek alsof ze werkelijk op reis waren geweest — en misschien, heel even, was dat ook zo.
Van scherm naar samenleving
Op die manier droegen toverlantaarnvoorstellingen in grote mate bij tot de wereld- en maatschappijbeelden van West-Europeanen in de late negentiende en vroege twintigste eeuw. De voorstellingen waren bovendien heel democratisch en bereikten vaak doelbewust ook de werkende klassen. Zo konden deze ogenschijnlijk puur entertainende reisverhaaltjes ook écht bijdragen tot geopolitieke processen.
Zoals Eleonora Paklons in haar doctoraat vaststelt, kon een reisverhaal naar Sicilië bijvoorbeeld worden ingezet binnen stedelijke debatten in Brussel. “Eén van de presentators die ik onderzocht, was Charles Buls, oud-burgemeester van Brussel. Buls zette in op de populariteit van reisverhalen om, ook na zijn pensioen, invloed te hebben op het beleid in de hoofdstad. In het bijzonder was hij zeer begaan met de Brusselse stadsontwikkeling en pleitte hij voor het behoud van erfgoed boven de moderniseringsdrang waarvoor koning Leopold II opperde.”
Wereldbeelden en ideeën reisden via de toverlantaarnlezingen van scherm naar samenleving. Dit voelt heel herkenbaar in een tijd waarin algoritmes op sociale media steeds meer invloed hebben op het denken en handelen van mensen. De toverlantaarn leerde ons een eeuw geleden al dat we de impact van massamedia op de samenleving niet mogen onderschatten.
Contact
Eleonora Paklons | Eleonora.Paklons@uantwerpen.be
Afbeelding in tekst: Toverlantaarnslide van een strandtafereel, “Sunset on an Orient Sea — off Ceylon, the ‘Pearl drop on the brow of India'”, Lucerna Magic Lantern Web Resource, lucerna.exeter.ac.uk, item 5081267. Accessed 20 March 2026.