Als je leven te grijs en eentonig aanvoelt, dan vertellen de TikToktrends je om “main character energy” uit te dragen en je dagelijkse gewoontes voor te stellen als filmscènes. En daar lijkt gek genoeg een grond van waarheid in te zitten. Evelien Van Beeck (Centrum voor Europese Filosofie) onderzocht in haar doctoraat hoe mensen weer “betovering” kunnen vinden door als een verhalenverteller naar het leven te kijken. (Tekst: Evelien Van Beeck)
“Veel cultuuranalyses vinden ‘onttovering’ vanzelfsprekend in deze rationele tijd. Zij geloven dat zinverlies een spijtig maar onvermijdelijk gevolg van die rationaliteit is, maar wij moderne mensen leggen ons daar niet goedschiks bij neer”, zegt Evelien. “Gelukkig kunnen we betovering ervaren door te erkennen dat we verhalen nodig hebben. Dat vraagt om een persoonlijke en zelfbewuste houding die voortvloeit uit de weigering zich bij dat zinverlies neer te leggen. Eigenlijk is het een herwonnen naïviteit. Het is een keuze om het zinvolle en het mooie van het leven te blijven opzoeken, ondanks of – zelfs dankzij – de ervaring van onttovering.”
Weber en de ‘onttovering van de wereld’
De socioloog Max Weber beschrijft in zijn essay Wissenschaft als Beruf (1917) hoe de toenemende dominantie van de rationaliteit in de moderne tijd leidt tot de “onttovering van de wereld”. Volgens Weber ervaart de moderne mens daardoor zinverlies en een nostalgisch verlangen naar vroegere tijden waarin betovering nog vanzelfsprekend was. Omhuld door de sluier van rationeel denken lijkt de wereld koud en afstandelijk te zijn geworden.
Hedendaagse filosofen noemen dit “het onttoveringsnarratief van Weber”. Deze analyse kende zowel voor- als tegenstanders, maar ze vertrekken allemaal vanuit één onbetwistbare aanname: dat er zoiets als een betoveringservaring bestaat. Iedereen weet intuïtief wat het betekent om betoverd te zijn, al blijft een duidelijke en werkbare definitie moeilijk. Het debat verbrokkelt daarom in verschillende theorieën over wat betovering nu eigenlijk is, maar de vlag dekt zelden de lading.
Herbetovering als antwoord op zinverlies
“Ik spits me toe op de gevolgen van onttovering en zinverlies voor het moderne individu”, zegt Evelien. “Daarbij richt ik me vooral op strategieën om dit verlies te herstellen.” Ze vertrekt van twee basisideeën: 1. het persoonlijke leven wordt in de moderne tijd door zinverlies bedreigd en 2. de zoektocht naar betekenis en zin is niets minder dan een existentiële behoefte. Vanuit die dubbele premisse benadrukt Evelien dat betovering belangrijk is voor een nieuwe betekenisgeving. Haar onderzoekshypothese luidt dat onttovering niet alleen de ervaring van zin bedreigt, maar het maakt ook nieuwe, bewust gekozen vormen van betovering mogelijk.
Evelien laat zich inspireren door Marcel Gauchet, die betovering koppelt aan ‘dépossession’ of ‘zelfonteigening’: het vermogen om je open te stellen voor iets dat van buitenaf komt. Dat vermogen verdwijnt niet volledig, ook niet nu de invloed van religie taant. Betovering blijft een bijzondere rol spelen in hoe mensen hun levensverhaal begrijpen, iets wat Evelien dieper onderzocht in het spoor van Paul Ricoeur.
Kiezen voor naïef zijn
“Betoveringservaringen helpen ons om ons verankerd te voelen in de werkelijkheid. De onttovering drijft bij mensen de wil aan om iets van de kinderlijke naïviteit terug te winnen, waardoor ze crisismomenten beter kunnen overwinnen. Zo ontstaat net door de onttovering een tweede, bewust gekozen naïviteit: een naïviteit die eigenlijk helemaal niet naïef is”, besluit Evelien.
Betovering blijft in de moderne tijd een noodzakelijk element van de menselijke zoektocht naar betekenis. Bovendien speelt ze een nieuwe rol in hoe mensen betoveringservaringen integreren in hun levensverhaal.
Contact
Evelien Van Beeck | ecjjvanbeeck@gmail.com
The search for enchantment in the modern world
Weber’s analysis of disenchantment in modern society, as an apparently unavoidable consequence of the increasing dominance of rationality in modern times, forms the theoretical framework of this thesis. The specific research theme is the loss of meaning that accompanies and characterises disenchantment.
Unlike the sociological and cultural-historical analyses of Weber and many of those who followed in his footsteps, the main ambition of this thesis is to adopt the individual perspective and to explore more deeply the consequences of disenchantment and loss of meaning for the modern individual. Attention is also given to fruitful strategies for restoring this loss.
Against the backdrop of the dual premise that personal life in modern times is threatened by a loss of meaning, and that the search for meaning is nothing less than an existential need, this thesis examines the importance of enchantment for the creation of new meaning. The research hypothesis is that disenchantment not only threatens the experience of meaning, but that it also allows for new experiences of enchantment for the modern individual in a more balanced and well-considered form.
For the theoretical development, two crucial sub-analyses are conducted and aligned with one another. The first one examines the relationship between enchantment and the dynamic of ‘dispossession’, as a dynamic constitutive of the human condition. The second one investigates the place of enchantment within the life story and narrative identity of the modern individual, with particular attention to the anchoring in reality that arises with experiences of enchantment.
The principal outcome of this research is that enchantment remains a necessary element of the human quest for meaning in modern times, and assumes a new, significant role in the integration of enchanting experiences into narrative identity.