Hoe duurzaam sprong de middeleeuwse boer om met zijn grond? “Veel pachtcontracten – huurovereenkomsten van landbouwgrond – in de laatmiddeleeuwse Lage Landen bevatten tal van regels over de omgang met de grond en de natuur”, zegt Arnoud Jensen (UAntwerpen & UGent). Zo moesten boeren hun gehuurde gronden verplicht bemesten, mochten zij niet dezelfde gewassen achter elkaar planten en moesten zij wilgen planten en snoeien. (Tekst: Arnoud Jensen)
Vandaag wordt landbouwgrond wereldwijd via kortetermijnpachtcontracten verhuurd aan boeren. Dit systeem ontstond in de late middeleeuwen. Voor zijn doctoraatsonderzoek onderzocht Arnoud Jensen de landbouwpacht in onze streken in de dertiende en veertiende eeuw om inzicht te krijgen in de opkomst en werking van de vroege pacht en de landbouwpraktijken in deze periode.
“Voor deze periode werd landbouwgrond doorgaans voor een zeer lange termijn aan boeren gegeven, met voordelige voorwaarden. De pacht veranderde dit. De boer huurde nu het land voor een korte termijn, op basis van een gedetailleerd contract”, vertelt Arnoud. “Er was in het begin ook nog geen wettelijk kader. Als gevolg hiervan probeerden grondeigenaars zo veel mogelijk in de contracten neer te schrijven, om conflicten en misbruik te vermijden. Dit maakt dat de oudste pachtcontracten enorm veel informatie bevatten.”
Tussen winst en duurzame landbouw
Elke regio in de Lage Landen ontwikkelde een eigen landbouw- en pachtsysteem. In het kustgebied van Vlaanderen of de regio van Utrecht zien we dat verpachters vooral winst nastreefden. De boer mocht doen wat die wou, maar moest wel opdraaien voor alle kosten en risico’s. Maar elders ontstond een ander systeem.
Arnoud: “In de rest van het oude graafschap Vlaanderen waren veel regels die de nadruk legden op een duurzame omgang met het land en de natuur. Veel van de ideeën achter die regels zouden bovendien later deel gaan uitmaken van de eerste pachtwetgeving(en). Er was een duidelijk besef vanuit de samenleving dat de gronden niet uitgeput mochten worden, waardoor een soort duurzame landbouw ontstond. De verpachters waren bereid om minder winst te maken en te investeren in de pachters, om de gezondheid van de grond en de natuur op peil te houden.
Maar ook in Noord-Frankrijk, waar wel een sterk winstbeogende landbouw was, merk je concrete regels in de contracten die uitputting probeerden te verhinderen, zoals het verplichten van braak en voldoende bemesten, waarbij de verpachters bovendien strikt controleerden of de pachter effectief bemest had. Zo kreeg een boer in 1388 te horen dat hij elk jaar tweehonderd tonnen mest op de velden moest storten en deze niet mocht onderscheppen tot iemand ter controle was komen kijken.”
En vandaag?
Vandaag gaat het niet goed met de vruchtbaarheid van onze landbouwbodems. Kunnen we de middeleeuwse pachtpraktijken ook vandaag toepassen om een duurzamere landbouw te stimuleren?
Arnoud: “Vandaag mag een verpachter zulke regels niet opleggen. De huidige pachtwetgeving, zowel in België, Nederland als Frankrijk, maakt het juridisch onmogelijk om een duurzame omgang met de grond en de natuur via het contract op te leggen. Dit wordt beschouwd als een inbreuk op de vrijheid van de boer. Met de Blue Deal en het Mestakkoord zien we dat ook regels vanuit de overheden vandaag veel tegenstand oproepen. Als we zowel onze boeren als onze voedselzekerheid werkelijk willen beschermen, moeten we durven zoeken naar een beter evenwicht tussen regelgeving ter bescherming van onze bodems en het financiële welzijn en de vrijheid van onze boeren. Bij een duurzamere landbouw wint iedereen.”
Contact
Arnoud Jensen | arnoud.jensen@uantwerpen.be
Two hundred tonnes of manure every year: ‘Don't move it until we come to check!’
How sustainably did medieval farmers use their land? ‘Many lease agreements in the late medieval Low Countries contained numerous rules about how to treat the land and nature,’ says Arnoud Jensen (University of Antwerp & Ghent University), who studied agricultural leases in our regions in the thirteenth and fourteenth centuries. For example, farmers were obliged to fertilise their leased land, were not allowed to plant the same crops consecutively, and had to plant and prune willow trees.
Many of the ideas behind those rules would later become part of the first lease legislation. There was a clear awareness within society that the land should not be depleted, which led to the emergence of a kind of sustainable agriculture. The landlords were willing to make less profit and invest in the tenants in order to maintain the health of the soil and nature.
Current lease legislation in Belgium, the Netherlands and France makes it impossible to impose sustainable land and nature management through contracts. If we really want to protect both our farmers and our food security, we must dare to seek a better balance between regulations to protect our soils and the financial well-being and freedom of our farmers. With more sustainable agriculture, everyone wins.