{"id":1378,"date":"2020-04-29T09:23:01","date_gmt":"2020-04-29T09:23:01","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.uantwerpen.be\/corona\/?p=1378"},"modified":"2020-04-30T10:42:40","modified_gmt":"2020-04-30T10:42:40","slug":"pandemieen-geschiedenis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.uantwerpen.be\/corona\/pandemieen-geschiedenis\/","title":{"rendered":"Kwetsbaarheid voor pandemie\u00ebn, van de pest tot COVID-19. Wie werd getroffen en waarom?"},"content":{"rendered":"\n

Niemand is veilig voor pandemie\u00ebn of andere natuurrampen. Maar historisch onderzoek laat wel zien dat zeer dodelijke rampen allesbehalve willekeurig toeslaan. De mate waarin samenlevingen grote groepen kwetsbare mensen blootstellen aan natuurextremen bepaalt de uiteindelijke dodentol. Historicus <\/strong>Tim Soens<\/strong><\/a> geeft toelichting bij de slachtoffers van natuurrampen en pandemie\u00ebn doorheen de geschiedenis.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wie de dagelijkse update van de\ncoronaslachtoffers bekijkt, kan daar twee conclusies uit trekken. Enerzijds\nstelt men vast dat ook jonge mensen zonder medische voorgeschiedenis aan\nCOVID-19 kunnen sterven. Anderzijds blijkt bijna 80 procent van de Belgische slachtoffers\nvolgens de voorlopige cijfers van Sciensano\nouder te zijn dan 75 jaar en (vaak) wel een medische voorgeschiedenis te\nhebben. <\/p>\n\n\n\n

Beide observaties boezemen angst in. Angst, omdat iedereen \u2013 rijk of arm, jong of oud, in stad of platteland \u2013 plots kwetsbaar blijkt voor deze nieuwe natuurkracht. Angst ook omdat we er klaarblijkelijk niet in geslaagd zijn de kwetsbaarste groepen in de samenleving te beschermen. Historisch gezien is geen van beide vaststellingen vanzelfsprekend.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

De natuur is maakbaar noch controleerbaar<\/h2>\n\n\n\n

Dat jonge mensen sterven aan COVID-19 slaat het laatste restje geloof in de maakbaarheid van samenleving en natuur aan diggelen. Voor pakweg 1850 geloofde haast niemand dat de natuur controleerbaar was. De meeste mensen verwachtten redelijkerwijs eens of meermaals in hun leven geconfronteerd te worden met misoogsten, epidemische ziektes onder mens of vee, overstromingen of aardbevingen. Terwijl men natuurextremen niet kon vermijden, kon men er wel voor zorgen dat de ramp geen grote, of zeer grote ramp werd. <\/p>\n\n\n\n

Zeer grote rampen, zowel vroeger als vandaag, zijn die rampen waarbij mensenlevens op grote schaal in gevaar worden gebracht. Mortaliteitscijfers lopen vooral snel op wanneer kwetsbare groepen in de samenleving niet voldoende beschermd kunnen worden. Op tragische wijze zien we dat vandaag ge\u00efllustreerd in de Belgische rusthuizen waar de oudere en fysiek meest kwetsbare mensen blootgesteld worden aan het dodelijk nieuwe coronavirus. Dat zagen we ook doorheen de geschiedenis gebeuren.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Nadenken over de maatschappelijke context <\/strong><\/h2>\n\n\n\n

De voorbije tien jaar deed het Centrum\nvoor Stadsgeschiedenis<\/a> uitgebreid onderzoek naar slachtoffers van (natuur)rampen.\nDe eerste vaststelling van al dat historisch rampenonderzoek is dat er voor de\nmeeste pandemie\u00ebn en natuurrampen nauwelijks iets geweten is over het aantal\nslachtoffers, hun identiteit en sociale achtergrond. Menselijk lijden werd in\nhet verleden weinig systematisch geregistreerd, en precieze doodsoorzaken zijn\nvaak moeilijk te achterhalen. <\/p>\n\n\n\n

Het bedrieglijk nauwkeurige cijfer van 282\u00a0165 mensenlevens die de Spaanse griep in Belgi\u00eb in 1918-1919 zou hebben ge\u00ebist (bron: De Standaard<\/em>, 20 april 2020), is hoogst twijfelachtig. Niet te verwonderen, want de tweede en zwaarste golf van deze vergeten pandemie bereikte Belgi\u00eb net op het ogenblik van het geallieerde eindoffensief tijdens de Eerste Wereldoorlog.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

De onzekerheid wordt nog veel\ngroter wanneer we teruggaan in de tijd, naar cholera, malaria of pestepidemie\u00ebn\nhonderden jaren terug. Wie kwetsbaar\nwas, verschilt ook erg naargelang de ziekte en de maatschappelijke context<\/strong>.\nZo is van de Spaanse Griep geweten dat vooral jongvolwassenen het slachtoffer\nwerden. Malaria was in de 18de en 19de eeuw dan weer de ziekte van polders en\nmoerassen, waarbij de lokale bevolking gaandeweg meer en meer immuniteit\nopbouwde, maar seizoensarbeiders uit het binnenland bijzonder kwetsbaar bleken.\nEn cholera \u2013 een bacteri\u00eble infectie veroorzaakt door verontreinigd water \u2013 was\nde ziekte van de armenbuurten in de industrialiserende 19de-eeuwse steden. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Malariapreventie tijdens Wereldoorlog II \u2013 Amerikaanse soldaten ingezet op het strijdtoneel in de Stille Oceaan wordt aangeraden onder een muggennet te slapen. Malaria was bijzonder gevaarlijk voor mensen die niet afkomstig waren uit een gebied waar de ziekte inheems was. (National Library of Medicine \u2013 Wikimedia Commons)

<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ongelijkheid en kwetsbaarheid<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Belangrijker nog dan het achterhalen van de identiteit en het sociaal profiel van de slachtoffers, is de zoektocht naar de fundamentele oorzaken <\/strong>\u2013 de grondoorzaken of root causes <\/em>\u2013 van kwetsbaarheid<\/strong>. Die oorzaken liggen niet zozeer bij de ramp zelf, maar wel in het \u2018normale\u2019 functioneren van de samenleving<\/strong>. Niemand illustreert dit beter dan de Florentijnse renaissancedichter Giovanni Boccaccio (1313-1375) die in zijn Decamerone <\/em>verhaalt hoe tien welgestelde Florentijnen bij het uitbreken van de pest (1348) de stad ontvluchtten naar hun buitenverblijf in de Toscaanse heuvels, en rijkelijk voorzien van voeding en drank elkaar onderhielden met scabreuze verhalen. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Giovanni Boccaccio leest koningin Johanna Van Napels de Decamerone<\/em> voor (1849). De smeulende Vesuvius op de achtergrond van dit schilderij van de Antwerpse historieschilder Gustaaf Wappers zou symbool kunnen staan voor de pest die de stad teistert, op veilige afstand van de dichter en zijn opdrachtgevers. (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van Belgi\u00eb \u2013 Wikimedia Commons)

<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Intussen sloeg het noodlot toe in\nde straten van het overbevolkte Firenze. De vele verpauperde textielarbeiders\nwerden uitgedund; de bevolking werd door de eerste pestgolf gehalveerd.\nBovendien was de 14de-eeuwse economie zelfs in het welvarende hart van Itali\u00eb\neen overlevingseconomie, waarin een groot deel van de stadsbevolking ook in\nnormale omstandigheden balanceerde op de rand van het bestaansminimum. <\/p>\n\n\n\n

De samenleving was al uitermate kwetsbaar v\u00f3\u00f3r de komst van de bacterie Yersinia pestis. <\/em>Bovendien werd tijdens de pestgolf de voedselbevoorrading volledig verstoord, en swingden de prijzen de pan uit. In tegenstelling tot de rijke patrici\u00ebrs van de Decamerone<\/em> beschikten de meeste Florentijnse huishoudens simpelweg niet over de nodige voorraden om een <\/a>‘lockdown’\u00a0uit te zitten. Reeds zwakke lichamen werden nog verder geteisterd.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Die rol van ongelijkheid en\nstructurele kwetsbaarheid wordt nog veel duidelijker wanneer we het blikveld\nverleggen naar de talrijke latere uitbraken van de pest, wanneer de ziekte\ngekend was en quarantaine- en hygi\u00ebnemaatregelen aanzienlijk geperfectioneerd\nwaren. Zo was er ongelijkheid op vlak van:<\/p>\n\n\n\n