{"id":6586,"date":"2026-03-01T15:41:00","date_gmt":"2026-03-01T14:41:00","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.uantwerpen.be\/collectief-geheugen\/?p=6586"},"modified":"2026-06-30T15:52:27","modified_gmt":"2026-06-30T13:52:27","slug":"libert-vander-kerken-s-j","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.uantwerpen.be\/collectief-geheugen\/libert-vander-kerken-s-j\/","title":{"rendered":"Libert Vander Kerken s.j."},"content":{"rendered":"\n

1910-1998<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Personalia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Libert Vander Kerken werd op 28 februari 1910 geboren in het Limburgse Heppen en is daarmee waarschijnlijk een van de oudste hoogleraren in deze portrettengalerij. Hij was toen ik in 1973 als tweedejaarsstudent Romaanse van hem Taalfilosofie kreeg, pas veertien jaar op de campus, waar hij sinds 1959 de eerste decaan van de pas opgerichte Faculteit Letteren en Wijsbegeerte was en dat, omdat er in die startjaren nog geen duidelijke ambtstermijnen waren, al die tijd kon blijven.<\/p>\n\n\n\n

In dit portret wil ik het vooral hebben over de docent en de decaan Vander Kerken en over zijn bijdragen op het algemeen culturele forum. Zijn vele jaren voor Ufsia, samen toch een half mensenleven, blijven dus enigszins buiten beeld. Wie daar meer over wil weten kan o.a. terecht in een bijzonder fraai (en ongesigneerd) \u2018In Memoriam\u2019 dat in november 1998 verscheen in het tijdschrift Jezu\u00efeten<\/em>. Ik vond daar onder andere dat Libert Vander Kerken zijn humaniora, in die tijd nog vanzelfsprekend de Latijn-Griekse, deed in het jezu\u00efetencollege van Turnhout, waar hij als primus afstudeerde en al vlug daarna toetrad tot de Soci\u00ebteit. Ik las ook dat hij zijn academische opleidingen bekroonde met een proefschrift over Religieus gevoel en esthetische ervaring<\/em>, waar zijn Leuvense jury hem in 1943 de grootste onderscheiding voor gaf. Daarna doceerde hij diverse filosofische vakken, die samen genomen zowat het hele veld bestrijken, op allerlei Belgische en Nederlandse campussen en, vooral, binnen het eigen opleidingscentrum van de orde, waar hij volgens de auteur van het \u2018In Memoriam\u2019, kennelijk een van zijn oud-studenten aldaar, ook de nodige stenen verlegde. De enthousiaste paragraaf die zijn dankbare leerling aan die vernieuwingen wijdt, is jammer genoeg te lang om hem hier te citeren, maar klinkt anderzijds zo opgetogen dat hij op zich al reden genoeg is om het betrokken tijdschriftnummer in een of andere biblitheek op te vragen.<\/p>\n\n\n\n

Intussen alweer een tiental jaar geleden vernam ik toevallig dat de jezu\u00efeten in opleiding het soms ook waagden hun indrukwekkende prof in het ootje te nemen. Libert Vander Kerken schreef toen (de anekdote moet uit de jaren vijftig dateren) geregeld kruiswoordraadsels voor De Vlaamse Linie<\/em> en had er telkens plezier in als zijn confraters en pupillen het er stevig moeilijk mee hadden. Op een dag moet iemand erin geslaagd zijn een drukproef in handen te krijgen en het raadsel met enkele kompanen vooraf en uiteraard in het geheim op te lossen. Als het een paar dagen later verscheen merkte Vander Kerken tot zijn ontzetting dat zijn studenten deze keer, en zoals men zich kan voorstellen zo ostentatief mogelijk, alle vakjes in een handomdraai invulden en hem dan ironisch kwamen bedanken omdat hij het zijn lezers eindelijk wat makkelijker maakte. Mijn informant vertelde zoveel jaren later nog altijd met merkbaar nagenoegen dat Vander Kerken behoorlijk wat tijd nodig had voor hij raadde wat er gebeurd moest zijn \u2026<\/p>\n\n\n\n

Decaan<\/strong><\/p>\n\n\n\n

In 1959 beslisten de Vlaamse jezu\u00efeten hun Sint-Ignatiushandelshogeschool in Antwerpen om te bouwen tot een TEW-faculteit en daarnaast kandidaturen aan te bieden in o.a. de diverse opleidingen Letteren en Wijsbegeerte. Vander Kerken werd de eerste decaan van de daarvoor opgerichte Faculteit en bleef dat ruim vijftien jaar lang. Hij was daarmee de eigenlijke founding father<\/em> van de Antwerpse FLW.<\/p>\n\n\n\n

Het was een immense taak: Vander Kerken had deze keer geen stenen te verleggen, omdat er gewoon nog geen stenen lagen en hij ex nihilo<\/em> moest beginnen. Hij koos daarbij nadrukkelijk voor algemeen-vormende curricula, waarbij de studenten niet alleen technische kennis in hun vakgebied moesten verwerven, maar ook een brede filosofische scholing meekregen: ook de studenten taal- en letterkunde volgden in hun eerste jaar Fundamentele Filosofie, een vak waarvoor Vander Kerken zelf het handboek schreef, en in het tweede eerst Ethiek en daarna Taalfilosofie. Daar is nu, zoveel bama- en andere curriculumherzieningen later, in de meeste opleidingen alleen een eerstejaars filosofisch vak van overgebleven, en dat kon om allerlei redenen allicht moeilijk anders. Wie indertijd die brede opleiding genoten heeft vraagt zich af of er toch niet veel verloren ging \u2026<\/p>\n\n\n\n

De eerste decaan moest zijn faculteit ook bestaffen. Dat kon toen met een bewegingsvrijheid die later ondenkbaar werd, maar waarin Vander Kerken zich evident in zijn element voelde: hij deed de dingen nu eenmaal altijd graag zelf, zelfstandig en zelfzeker \u2013 maar bij dat alles op een merkwaardige manier nooit zelfgenoegzaam. Dat de headhunter<\/em> in de regel een gelukkige hand had moge blijken uit enkele andere portretten in deze galerij: ongeveer alle FLW\u2019ers van het eerste uur zijn door Vander Kerken zelf of minstens onder zijn zeer nauwlettend toezicht aangeworven. En het moet gezegd dat de Faculteit er stond toen hij na goed vijftien jaar als decaan afzwaaide: vijf secties ((Filosofie, Geschiedenis, Germaanse, Klassieke, Romaanse) voor de opleidingen, en drie departementen (Filosofie, Geschiedenis, Taalkunde en Letterkunde) voor de onderzoeksomkadering.<\/p>\n\n\n\n

Dat was hem bovendien gelukt zonder overmatige vergaderlast. Ik herinner me dat ik in mijn tweede jaar toevallig als studentenvertegenwoordiger in de faculteitsraad zat. De vergaderingen duurden nooit langer dan een uur, meestal tussen de middag van \u00e9\u00e9n tot twee, waarna veel leden dan hun les gingen geven of volgen. Ik betwijfel of ik er ooit een woord gezegd heb en dat werd in elk geval niet verwacht; het was niet eens frustrerend omdat de jongere professoren evenmin iets zegden en zelfs de seniores dat eigenlijk alleen deden als de decaan hen iets vroeg. Zeer zelden dus: Vander Kerken kwam op zijn faculteitsraden gewoon vertellen hoe hij de dingen geregeld of gepland had en liet daar, waar en alleen omdat het reglement erom vroeg, over stemmen. Het zou nu niet meer kunnen, maar betekende wel voor iedereen een forse tijdwinst; de vele werkuren die hij er zelf aan moet hebben besteed, kwamen nooit ter sprake en waren part of the job<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Docent<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Vander Kerken gaf in de hero\u00efsche startjaren van UFSIA zowat alle filosofische vakken en deed dat zowel binnen als buiten L en W; de vele lesuren en de honderden bij hem altijd mondelinge examens die dat jaarlijks meebracht, hadden op zich volstaan voor een voltijdse opdracht. Toen ik in 1971 mijn studie Romaanse begon was de sectie Filosofie al stevig bestaft en had hij een aantal vakken kunnen doorspelen naar de nieuw aangeworven collega\u2019s. Ik maakte hem zo alleen mee in de tweede kandidatuur (nu bachelor), waar Taalfilosofie voor Romaanse en Germaanse een plichtvak was.<\/p>\n\n\n\n

Hij was goed voor een volle aula en liet daarmee weinig ruimte voor interactie. Vander Kerken gaf les ex cathedra<\/em>: het zou misschien moeilijk anders gekund hebben, maar paste alweer bij zijn temperament zodat hij het bijzonder goed deed. Ik zie hem nog de aula binnenkomen, altijd stipt op tijd een minuut (en ook niet vroeger) voor de bel rinkelde zodat hij nog rustig<\/em> zijn jas en sjaal kon ophangen; omdat hij op zijn drie\u00ebnzestigste een beetje kouwelijk was, deed hij, als er ergens een raam openstond, teken dat iemand die vlakbij zat, dat moest sluiten. Na de bel ging hij even rustig<\/em> zitten en maakte hij, zonder de tekst luidop te zeggen maar wel voor iedereen zichtbaar, een discreet kruisteken, een versoberde versie van het gebed voor de les dat toen in alle jezu\u00efeten- en andere Vlaamse katholieke colleges bij het begin van elke lesdag gebruikelijk was.<\/p>\n\n\n\n

Daarna volgden dus twee uur hoorcollege, waarbij kritische vragen ondenkbaar en zelfs vragen om verduidelijking ongewenst waren. De laatste waren trouwens meestal overbodig omdat Vander Kerken niet alleen lesgaf in schitterend Nederlands, maar zijn stof glashelder wist uit te leggen; die stof, waarvoor Vander Kerken vooral voortbouwde op het notoir moeilijke oeuvre van zijn lievelingsfilosoof G.W.F. Hegel (1770-1831), was nochtans op haar beurt niet direct makkelijk. Een slaafs imitator van zijn vereerde meester was hij overigens zeker niet; Vander Kerken ontleende aan Hegel wat hem schikte en was daar duidelijk over in het boek Maar wat is nu literatuur<\/em>?, dat hij, ongeveer in de maanden waarin ik zijn vak volgde, uit die cursus distilleerde:<\/p>\n\n\n\n

Misschien kan het de lezer voorkomen dat we in het voorgaande tamelijk vrij met Hegels tekst hebben omgesprongen. Het is nooit onze bedoeling geweest dit niet te doen. [\u2026] In ieder geval zonder Hegel zou dit hoofdstuk niet geschreven zijn, maar het zou wellicht onvriendelijk wezen hem van alles wat erin gezegd wordt te verdenken. (p.51)<\/p>\n\n\n\n

Terwijl ik dit overtik bedenk ik dat hij in zijn colleges iets gelijkaardigs gezegd moet hebben \u2013 en heb ik in elk geval de indruk dat ik het hem hoor<\/em> zeggen!<\/p>\n\n\n\n

Vander Kerken liet zich in zijn doceerstijl niet van de wijs brengen door modieuze trends in de moderne pedagogiek. Ik hoorde later van een van zijn collega\u2019s dat hij graag zei dat hoorcolleges de meest \u2018actieve methode\u2019 van allemaal waren: de prof kwam zijn les geven, liet zijn studenten daarna doodleuk aan hun lot over zodat ze alles zelf moesten uitzoeken, en zag ze pas weer op het examen om te checken of ze dat gelukt was. Aan een andere collega zei hij dan weer dat je als lesgever zo hoog mogelijk boven je studenten moest gaan staan, letterlijk een hoog-leraar dus, om ze te dwingen naar dat niveau op te klimmen.<\/p>\n\n\n\n

Dat hij zichzelf daarbij niet overmatig au s\u00e9rieux<\/em> nam blijkt dan weer uit een grap die ik geregeld hoorde navertellen en die ik hier overschrijf uit een van zijn vele meer essayistische opstellen:<\/p>\n\n\n\n

In de Antwerpse metro hingen een tijd geleden affiches [\u2026] voor knutselaars. De firma was bereid alwie een kastje, een meubeltje of iets dergelijk wou timmeren, al de stukken, precies op maat gezaagd, te bezorgen. De tekst luidde: \u2018Wij zagen, de rest doet u zelf\u2019. Per ongeluk is me toen eens ontvallen dat sommige professoren dat ook wel eens aan hun studenten zouden kunnen zeggen. (Als het leven\u2026<\/em>, p. 82)<\/p>\n\n\n\n

Essayist<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Vander Kerken was een groot man uit een voorbije tijd die, mogen we aannemen, niet meteen weer terugkomt. Dat geldt grosso modo<\/em> ook voor zijn zestal boeken, die nauw aanleunen bij zijn colleges en zich vooral richten tot een breder gecultiveerd publiek. Grensverleggende inzichten in zijn vakgebied waren er niet echt bij en dat was, neem ik aan, ook niet de bedoeling.<\/p>\n\n\n\n

Zijn mooiste bladzijden staan misschien in de tientallen bijdragen die hij van begin 1973 tot mei 1995 ongeveer driewekelijks voor de Standaard der Letteren<\/em> schreef en die gaandeweg gebundeld verschenen bij de Nederlandsche Boekhandel. Ze vonden een ruim publiek. De auteur van het \u2018In Memoriam\u2019 waar ik al naar verwees, vertelt, zonder het gerucht helemaal voor zijn rekening te nemen, dat \u201chet verhaal (ging) dat de krant een pak exemplaren meer liet drukken de dagen dat er een artikel van hem uitkwam\u201d (p. 159). Criticus Wim Verrelst toonde zich in het culturele tijdschrift Ons Erfdeel<\/em> zelfs minder voorzichtig en schreef zonder meer dat Vander Kerken met die essays \u201cde meest gelezen filosoof in Vlaanderen\u201d (p.538) was. Hij was hoe dan ook zeker de enige Vlaamse filosoof die zich toen zo geregeld op het publieke forum waagde, waarbij hij trouwens kon voortbouwen op een jarenlange expertise in tijdschriften als De (Vlaamse) Linie<\/em> en Streven<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Wie de hele verzameling nu doorleest ontdekt een bonte mix : heel zelden een discrete jeugdherinnering, die nooit meer dan een alinea vult, enkele cultuursprookjes die een beetje aan de dito\u2019s van Godfried Bomans doen denken, een wat steviger reeks historische anekdotes of microbiografie\u00ebn over minder bekende personages zoals de middeleeuwse suster Bertken of Goethes huisvriend Johan Eckermann en vooral tientallen opstellen die vanuit een alledaagse ervaring of een doordeweekse zegswijze bijna spelenderwijs en zonder ooit pedant te worden doorstoten naar filosofische, c,q. religieuze beschouwingen. Alles in het briljante Nederlands en met de humor die we van onze docent en decaan kenden, maar dikwijls ook met een verrassende mildheid waar in de aula of het examenlokaal soms minder ruimte voor was \u2026<\/p>\n\n\n\n

Ik stel me voor dat een jonge neerlandicus met enige filosofische \u2013 en liefst wat hegeliaanse \u2013 scholing er met een projectbeurs een mooie monografie over zou kunnen schrijven. Het zou de moeite lonen te weten hoe het contract met De<\/em> Standaard <\/em>precies tot stand kwam, alle verwijzingen naar de actualiteit in kaart te brengen en misschien ook na te gaan of de columnist, die het ruim twintig jaar volhield, in al die tijd op een of andere manier evolueerde.<\/p>\n\n\n\n

Die onderzoeker zou, naast zijn monografie, zeker aan een bloemlezing kunnen denken. Het zou allicht minder zin hebben de hele collectie opnieuw te publiceren. Sommige dingen sloten, zoals in een krant voor de hand ligt, heel nauw aan bij een nu voorbije actualiteit; andere opstellen verouderden of vielen wel eens, op jaren afstand en dus voor de eerste lezers in De Standaard <\/em>onmerkbaar, in herhaling. Ik ben, omdat ik ze voor dit portret uitvoerig doornam, wel zeker dat een best off<\/em> van pakweg een dertigtal essays best boeiende en dikwijls verrassende lectuur zou opleveren. <\/p>\n\n\n\n

em. prof. dr. Paul Pelckmans, FLW, UAntwerpen
Maart 2026<\/p>\n\n\n\n

Bibliografie:<\/p>\n\n\n\n