1922-1997
Jeugd
Prof. dr. G. Jo Steenbergen ondertekende zijn publicaties met G. Jo. In de omgang werd hij aangesproken met ‘professor’, later spraken we hem aan met Jo.
Steenbergen werd in Gouda (Nl.) op 5 oktober 1922 geboren. Zijn Nederlandse ouders woonden toen al in Brussel, maar omdat ze daar geen familie hadden, ging zijn moeder bij haar familie in Gouda bevallen.
Steenbergen bracht zijn jeugd in Brussel door. Hij was daar bij de scouts en volgde daar middelbaar onderwijs in het Sint-Pieterscollege in Jette.
Hij trouwde in juni 1948 met Lida (Alida Maria Cornelia) Noordman, burgerlijk huwelijk in Brussel en kerkelijk in Voorburg (Nl.). Samen kregen ze drie zonen (Jacques, Johan en Leo) en een dochter (Tilly). Geboren als Nederlander verwierf hij de Belgische nationaliteit in de jaren 1950.
Hij overleed in de Eeuwfeestkliniek in Antwerpen op 17 december 1997.
Studies
Hij had de grote pech zijn universitaire studie, Germaanse Filologie aan de KU Leuven, tijdens de jaren van Wereldoorlog II te moeten aanvatten. Hij studeerde er af als licentiaat in 1945. Zoals tot ver in de jaren 1960 betekende dat een opleiding in drie Germaanse talen: Nederlands, Engels en Duits.
Al op 19 december 1947 promoveerde hij aan de KU Leuven tot doctor in de Wijsbegeerte en Letteren. Zijn proefschrift behandelde Willem van Haecht: zijn leven, zijn werk, zijn betekenis.
Loopbaan
Na zijn studie was Steenbergen eerst actief bij de Standaard Uitgeverij in Antwerpen, waar hij als uitgever instond voor de filosofische bibliotheek. Daarna werd hij leraar Engels en Duits aan het Xaveriuscollege in Borgerhout. Vanaf oktober 1959 was hij docent aan de Sint-Ignatiushandelshogeschool Antwerpen, die in 1965 als UFSIA universitaire instelling werd. In 1965 werd hij daar docent in de kandidaturen Germaanse voor Nederlandse en algemene taalkunde. Later werd hij hoogleraar en in 1975 gewoon hoogleraar.
De opdracht Nederlandse taalkunde omvatte onder meer taalbeheersing, grammatica en fonetiek. Daarnaast doceerde Steenbergen de inleiding tot de algemene taalkunde en een inleiding tot de Indo-Europese taalkunde. Dat laatste om de studenten de nodige bagage te bezorgen om hun licentiaatsjaren, die Antwerpen tot 1972 niet had, te kunnen aanvatten aan de KU Leuven of de RU Gent.
Later ging hij in de rechtenfaculteit van UFSIA ook college geven in Nederlandse juridische taalvaardigheid, wat erg nieuw was gezien het decennia oude Franse juridische taalgebruik.
Ter gelegenheid van zijn (om gezondheidsredenen vervroegde) emeritaat in 1983 hebben zijn collega’s uit de sectie Germaanse van UFSIA het huldealbum Een spyeghel voor G. Jo Steenbergen’ samengesteld. Het bevatte voornamelijk bijdragen van tal van collega’s uit UFSIA en UIA, van oud-studenten en vrienden. De Tabula Gratulatoria telt een honderdtal namen, heel wat van oud-studenten.
In de eerste helft van de jaren zeventig kreeg prof. Steenbergen ernstige gezondheidsproblemen die zijn evenwicht aantastten, en die ervoor zorgden dat hij nog moeilijk met de hand kon schrijven. Als gevolg daarvan werden sommige colleges en examens overgenomen door zijn assistent (ondergetekende). In 1975 werd prof. René Collier aangeworven om sommige van Steenbergens colleges in de Nederlandse en algemene taalkunde over te nemen, die na diens vertrek overgenomen werden door prof. Pol Cuvelier, en later een paar andere door ondergetekende. Ook later werden zijn colleges in de rechtenfaculteit overgenomen door prof. Joris Gerits (†).
Brede kennis
Tijdens zijn studie in Leuven, zijn promotieparcours, en in de eerste jaren nadien ging Steenbergens aandacht voornamelijk naar de literatuur en cultuur in de late middeleeuwen en de vroege renaissance. Zo publiceerde hij verschillende tekstuitgaven van werken uit de rederijkerstijd zoals Elckerlyck, tal van literatuur- en cultuurhistorische artikelen en recensies in diverse tijdschriften, onder meer over de rederijkers.
Zijn leraarschap bracht hem ertoe verschillende artikels te publiceren over onderwijs, evenals de reeks Up-to-date English, samen met E. de Stobbeleir.
De leeropdracht in de handelshogeschool zette hem er toe aan onderzoek te doen en te publiceren over reclametaal onder meer in de Verslagen en Mededelingen van de KANTL (Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren) en in De Tijd.
Het taalkundeparadigma aan de KU Leuven was in Steenbergens studietijd – en tot ver in de jaren 1960 – sterk historisch van aard. Daarom heeft Steenbergen zich na zijn aanstelling in 1965 aan UFSIA als autodidact bijgeschoold in de twintigste-eeuwse taalkunde, in het bijzonder het structuralisme van F. de Saussure (onstaan rond 1916) en Nederlandse versies ervan. Daar getuigden zijn cursussen van. Hij verrichtte vanaf die tijd bureauonderzoek rond voornamelijk onderwerpen uit de Nederlandse taalkunde, wat resulteerde in een aantal artikelen in vooraanstaande tijdschriften zoals De Nieuwe Taalgids (later voortgezet als Nederlandse Taalkunde). Zijn artikel in De Nieuwe Taalgids (1967) over de terminologie van afkortingen (letterwoord, initiaalwoord, verkorting, afkorting) is richtinggevend geweest bij de spellinghervorming en -actualisering van 1995 en 2005. In de tweede helft van de jaren 1960 kwam binnen de structuralistische taalkunde een nieuw paradigma op, dat van de transformationeel-generatieve grammatica (TGG) met Noam Chomsky als bedenker en grote autoriteit. De opkomst van het nieuwe paradigma was voor prof. Steenbergen een reden om ondergetekende, die daar toen volop actief in was, aan te trekken als assistent.
Van Steenbergens brede academische en culturele interesse getuigen zijn medewerking aan verzamelwerken als de Katholieke encyclopedie, de Moderne encyclopedie der wereldliteratuur (Gent: Story-Scientia) en zijn editie (samen met J. Grooten) van het Filosofisch lexicon (Antwerpen: Standaard Boekhandel).
Zijn interesse voor de Engelse wereld is gebleken uit enkele vertalingen van zijn hand, zoals van P.G. Woodhouse.
Voor het overzicht van zijn publicaties zie het huldealbum en de DBNL (Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren), in het laatste ook besprekingen van zijn publicaties.
Lesgever
Steenbergen was een gedreven en voortreffelijke lesgever. Hij slaagde erin om moeilijke concepten en theorieën op een bevattelijke manier over te brengen naar zijn talrijke kandidatuurstudenten. Zelf gaf hij uitsluitend hoorcolleges in de volle zin van het woord, dat wil zeggen dat zijn retorische vaardigheden dé onderwijsmethodiek was. Technische hulpmiddelen zoals overheadprojectie had hij niet nodig, een bord was voldoende. De bijbehorende oefeningen delegeerde hij naar zijn assistenten. Zijn colleges bereidde hij met grote zorg voor. Hij gaf ze voornamelijk na de middag zodat hij de voormiddag kon besteden aan een intense voorbereiding.
Persoonlijk hechtte hij veel waarde aan helder en communicatief doeltreffend taalgebruik in correct Algemeen Nederlands. Hoewel hij een Nederlandse achtergrond had, klonken zijn eigen taal en uitspraak niet echt Nederlands gekleurd maar gewoon helemaal Algemeen Nederlands. Dat soort taalgebruik probeerde hij aan zijn studenten ook over te brengen, wat gegeven hun veelal Antwerpse, Kempische en Wase herkomst en daardoor vaak sterk regionaal gekleurde taal niet evident was.
Persoonlijkheid
Prof. Steenbergen straalde vriendelijkheid en tegelijk een zekere afstandelijkheid uit. Hoewel hij zo het beeld leek te belichamen van de eerder traditionele hoogleraar, was hij helemaal niet ongenaakbaar maar soms een beetje vaderlijk, zoals zijn toenmalige assistenten en opvolgers konden getuigen. Hij zette zich vooral sterk in voor zijn professionele opdrachten. Hij was een cultuurmens met een brede kennis en aandacht voor wat in de wereld gebeurde, maar sprak zijn persoonlijke opvattingen, met name politieke of ideologische, niet openlijk uit, althans niet in de academische context. In zijn gezin was dat wellicht anders.
em. prof. dr. Frans Daems, FLW UAntwerpen
Getuigenis door Riet Jeurissen
Bronnen:
– Daems, Fr. & Goossens, L. (1983): Een spyeghel voor G. Jo Steenbergen. Leuven: Acco. [met bibliografie van G. Jo Steenbergen].
– Digitale Bibliotheek Nederlandse Letteren (DBNL): https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=stee019.
– Persoonlijke informatie door dr. Jacques Steenbergen.