{"id":3960,"date":"2026-07-29T12:10:54","date_gmt":"2026-07-29T10:10:54","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.uantwerpen.be\/bladspiegel\/?p=3960"},"modified":"2026-07-29T14:44:02","modified_gmt":"2026-07-29T12:44:02","slug":"expo58-documentaires","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.uantwerpen.be\/bladspiegel\/expo58-documentaires\/","title":{"rendered":"Hoe documentaires op Expo 58 het Belgische zelfbeeld vormgaven"},"content":{"rendered":"\n

Beeld: Promotionele setfoto voor\u00a0Expo en avant!<\/em>\u00a0(Gaston Schoukens, 1958). Bron: \u2018Expo en avant!\u2019, KADOC Archief, Verzameling \ufb01lmdossiers Katholieke Filmliga\/Filmmagie, BE\/942855\/1927\/8544.<\/p>\n\n\n\n

Kun je van het echte leven een film maken, vroeg Marcel Broodthaers zich af toen hij zich krom werkte op een bouwwerf van Expo 58. Onderzoek van Bjorn Gabriels (Research Centre for Visual Poetics<\/a>) toont dat de piek van koloniale, toeristische en industri\u00eble documentaires tijdens die wereldtentoonstelling zich voortdurend moest verhouden tot de ge\u00efdealiseerde moderniteit waarin Belgi\u00eb zich toen wentelde.<\/strong> (Tekst: Bjorn Gabriels)<\/p>\n\n\n\n

Marcel Broodthaers<\/strong> was nog niet de wereldbekende kunstenaar, wel een aankomende fotograaf en journalist, toen hij zich met zijn collega-arbeiders de naad uit het lijf werkte om de paviljoenen van de spektakelrijke wereldtentoonstelling in Brussel tijdig klaar te krijgen. Toen Broodthaers enkele maanden later tijdens Expo 58 debuteerde als filmmaker, bevatte zijn kunstdocumentaire La clef de l\u2019horloge <\/em>(1958)<\/strong> geen spoor van het sociale engagement dat zijn fotoreportages had gekenmerkt. Zijn vraag of het echte leven in film valt te vatten bleef dus open.<\/p>\n\n\n\n

Belgi\u00eb, een land zonder filmindustrie?<\/h2>\n\n\n\n

De filmsector in Belgi\u00eb verzuchtte al jaren dat er maar geen professionele filmindustrie van de grond kwam. Waren er hier dan wel filmmakers die de uitdaging wilden of konden aangaan om de complexiteit van het leven op film vast te leggen?<\/p>\n\n\n\n

Meer dan de als pover beschouwde fictieproductie \u2013 vooral populaire volkskomedies \u2013 had de documentaire een aura van prestige en vakmanschap. In binnen- en buitenland ontvingen Belgische documentairemakers lof voor hun werk. Innovatieve kunstdocumentaires haalden internationale prijzen. En had Henri Storck<\/strong> samen met de Nederlander Joris Ivens<\/strong> niet de ge\u00ebngageerde klassieker Mis\u00e8re au Borinage <\/em>(1933)<\/strong> gemaakt?<\/p>\n\n\n\n

De aansluiting van de Belgische film, ook de documentaire, bij het opkomende filmische modernisme verliep evenwel schoorvoetend. Vormelijke experimenten en kritische reflectie moesten het doorgaans afleggen tegen de dominantie van propagandawerk dat in de pas liep van de commerci\u00eble en politieke belangen van de opdrachtgevers.<\/p>\n\n\n\n

Een koloniale spektakelfilm van een ex-koning en een ex-nazi<\/h2>\n\n\n\n

Vooral binnen de koloniale filmproductie was nauwelijks ruimte om van de norm af te wijken. Naar aanleiding van Expo 58 en de 50ste verjaardag van de annexatie van Congo bij de Belgische staat beleefde de koloniale film een ware piek, en dat op nauwelijks 2 jaar van de Congolese onafhankelijkheid.<\/p>\n\n\n\n

Een van de grootste filmproducties uit de Belgische geschiedenis was de in Congo gefilmde natuurdocumentaire Les seigneurs de la for\u00eat <\/em>(1958)<\/strong>. Deze film zag het licht als een project van voormalig vorst Leopold III<\/strong> en was bestemd om tijdens Expo 58 een grootse galapremi\u00e8re te beleven. Een problematisch en aanslepend ontstaansproces gooide echter roet in het eten. De film raakte niet tijdig klaar. Bovendien ontstond er heibel in de pers en binnen verzetskringen toen bekend raakte dat Leopold, die zelf afstand had moeten doen van de troon omwille van zijn getroebleerde oorlogsverleden, nauw had samengewerkt met een bevriende voormalige SS\u2019er, de wetenschapper Ernst Sch\u00e4fer<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Les seigneurs de la for\u00eat <\/em>eigenlijk de ultieme koloniale Expo 58-film: hyperambitieus, spectaculair en tot in de kern paradoxaal\u201d<\/p>Bjorn Gabriels<\/cite><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

Door inspanningen van Henri Storck<\/strong>, die als executive producer de afwerking en distributie van Les seigneurs de la for\u00eat <\/em>co\u00f6rdineerde, verdween Sch\u00e4fer nagenoeg uit beeld bij de release van de film. Ook al had de ex-nazi in feite de hele film in de steigers gezet. Storck betreurde echter vooral dat Leopold geen enkele galapremi\u00e8re zou bijwonen. De film kreeg wel een wereldwijde verdeling, gesteund door de grote Hollywoodstudio 20th Century Fox en het diplomatieke netwerk van Belgi\u00eb. De Engelstalige versie kreeg een voice-over van levende legende Orson Welles<\/strong>. De ontvangst was lovend. Dat een voormalig naziwetenschapper een van de drijvende krachten was geweest, bleef een voetnoot. \u201cHoewel niet tijdens de wereldtentoonstelling vertoond, was Les seigneurs de la for\u00eat <\/em>eigenlijk de ultieme koloniale Expo 58-film: hyperambitieus, spectaculair en tot in de kern paradoxaal\u201d, zegt Bjorn Gabriels.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Een advertentie voor\u00a0Les seigneurs de la for\u00eat\u00a0<\/em>schrijft de film een “aangrijpende authenticiteit” toe en benadrukt het patronaat van Leopold III. Bron: \u2018Les seigneurs de la for\u00eat\u2019, KADOC Archief, Verzameling \ufb01lmdossiers Katholieke Filmliga\/Filmmagie, BE\/942855\/1927\/19263.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Modern Belgi\u00eb: vooruitstrevend \u00e9n voorbijgestreefd<\/h2>\n\n\n\n

Naast de vele koloniale films zorgde Expo 58 ook voor een hausse van toeristische en industri\u00eble films. Ook op dat terrein dienden die films in de eerste plaats om het statuut van Belgi\u00eb als moderne samenleving kracht bij te zetten.<\/p>\n\n\n\n

De alomtegenwoordige Henri Storck<\/strong> maakte in opdracht van de metaalindustrie een filminstallatie, Couleur de feu <\/em>(1958)<\/strong>. Hij beweerde met die documentaire een ode te willen brengen aan de viriele arbeider, maar leverde finaal vooral een lofzang aan het spektakel van de moderniserende metaalindustrie. De sociale strijd van de arbeiders bleef helemaal buiten beeld.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Een metaalarbeider met veiligheidsbril aan het werk in\u00a0Couleur de feu\u00a0<\/em>(Henri Storck, 1958).<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

De meeste tijdens de wereldtentoonstelling getoonde documentaires f\u00eateerden bovenal het beeld dat Belgi\u00eb in het Expojaar van zichzelf wilde ophangen. Volgens deze visie was Belgi\u00eb een moderne welvaartsstaat met een goedmoedige koloniale missie, een vlot draaiende industrie en een culturele erfenis die toeristen van over de hele wereld kon bekoren. \u201cOok Belgische documentaires schilderden Belgi\u00eb af als een cultureel en politiek kruispunt van internationaal humanisme, met weinig aandacht voor de schaduwzijden van dit alom verspreide narratief\u201d, zegt Bjorn.<\/p>\n\n\n\n

Kritische kanttekeningen waren vooral te zoeken in de marges van het opgepoetste zelfbeeld. Fundamentele zelfreflectie was al helemaal schaars. Al waren de kiemen van de Congolese onafhankelijkheid in 1960 en de \u2018staking van de eeuw\u2019 in 1960-1961 toen al te bespeuren. \u201cHet onderzoek laat zien hoe documentaires bovenal een opgepoetste weergave van Belgi\u00eb presenteerden en daarmee een belangrijke bijdrage leverden aan het zelfbeeld van Belgi\u00eb dat tot vandaag voortleeft, zowel in discussies over kolonialisme als over de moderne welvaartsstaat\u201d, besluit Bjorn. <\/p>\n\n\n\n

Contact<\/h2>\n\n\n\n

Bjorn Gabriels | bjorn.gabriels@uantwerpen.be<\/a><\/p>\n\n\n\n

Meer weten? Kom naar de doctoraatsverdediging op 31 augustus 2026.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n
Doctoraatsverdediging<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Lees ook<\/h2>\n\n\n\n
\n
Stemmen uit het verleden: Marcel Broodthaers op vinyl<\/a><\/blockquote>